Şehir yaşamı insanlığın yitimidir der düşün insanlarından birisi. Çok sayıda insanın bir arada yaşaması bir çok sorunu da beraberinde getiriyor. Barınma, beslenme, sağlık, eğitim ve güvenlik sorunların başında sayılır. Yani olmazsa olmazlar yani.

Ama bir gerçek ki, şehir yaşamında çok sayıda insan yoksunluk içinde yaşar, görünmez bir açlık için de ömür sürdürür.

Güzel yanları da var elbette. Sosyal hayat canlıdır, hizmetlere ulaşmak kolaydır…

Kalabalık kitlelerin iç içe yaşadığı, binlerce kişinin sırt sırta, üst üste yaşamasının en bariz örneği İstanbul’dur. Dünyada daha kalabalık başka kentler de var tabii.

Ama sanırım İstanbul bambaşka bir boyuttadır.

Yedi düvelden insanların iç içe geçtiği, bir yandan varlığın göz kamaştırdığı, bir yandan da açlık ve yoksulluğun insanlar üzerine bir kara basan gibi çöktüğü gibi bir tezatlar kenttidir. Kalabalıktır, insan selidir.

İstanbul bambaşka bir kaos kenttidir…

Sanırım üç ya da dördüncü sınıftaydım. Öğretmenimiz sınıfa bir harita getirdiğinde bütün sınıf, pür dikkat haritaya  bakmıştık.  O güne  kadar ben ve çoğu arkadaşım ilk defa bir haritayı , dokunabilecek kadar yakın görüyorduk.

Öğretmenimiz haritanın ne işe yardığını anlatınca, çoğumuzun kafası almasa da, haritayı görmek zihnimizde  bir yer açmıştı.

Kentlerin, hatta ülkelerin harita üzerinde ki yerlerinin küçültüldüğünü , koca dünyanın bir metre karelik kağıda sığdığını öğrendik.

Dünyanın evren de bir nokta kadar yer tuttuğunu da.

Teneffüste bir oyuna dönüşmüştü kendiliğinden. Herkes bir kent bulmalıydı çarçabuk.

Benim de gözüme ilk ilişen Van Gölü olmuştu. Hem  göl alanının mavi oluşu, hem de maviliğin çevresinin kahverengi olması, kafamda bir tezatlık yaratmış, Van Gölüne odaklanmıştım.

Ben haritada Van Gölünün yerini ezberlerken, tam da o yıllarda yani 1976 tarihinde, Van Muradiye’de şiddetli bir deprem olmuş, Van çarşı pazarda sık sık  duyduğumuz bir kent haline gelmişti.

O yıllarda evlerimizde ne elektrik, ne de televizyon vardı. Olup bitenleri büyüklerimizden öğreniyor, zaman zaman çarşı pazarda ağıt yakan dengbejlerden, ozan ve şairlerden  duyuyor, bazen olayın hemen ertesinde, bazen olayın çok sonrasında gezici şairlerin ağzından öğreniyorduk.

Harita üzerinde oynadığımız oyun ve dengbejlerin sesi önce kulaklarımda, sonra zihnimde bir ayraç açmiş, Van diye bir yer olduğunu belletmişti.

Van Muradiye depremini anlatan, gezici ozanın yüzü beli belirsiz hala zihnimde duruyor. Kısa boylu, biraz tıknaz ve iri kafalı bir erkekti. Kürtçe söylediklerini lehçe farkından dolayı  çoğunu anlamasam bile  acıdan, ölümden bahsettiğini hissediyordum.

Van artık zihnimde şekillenen bir kent olmuştu. Masmavi gölüne tezat depreplerle hatırlar olmuştum.

O yıllarda denizi bilmiyordum. Denizle, göl arasında çok fark yoktu zihnimde. Gözün alabildiği kadar suyun bulunduğu her yer, deniz ya da göldü benim için.

Zaten Vanlılar da aynen benim gibi düşünerek, Van Gölüne, Behra Vanê diyarlardı.

Yani Van Denizi.

Komik değildi deniz yakıştırması. Göl alanı oldukça geniş ve göz alabildiğince yayılmış bir su kütlesiydi.

Deniz gibiydi yani.

Sonra uzun bir sessizlik, uykuya yatar gibi bir dönem.

Van’ın hem yeşil, hem sulak, hem de deniz mavisi gibi bir yer olduğunu anlatımlardan, kartpostal ve kitaplardan öğrendim.

Öylece sürüp gitti. Ben sıcak, düşük rakımlı bir kentin** sakini, Van ise yüksek rakımlı dağların yurdu.

Hem uzak, hem de kar boran.

Yıllar böyle sürüp geçti. Çocukluk dönemini geride bırakıp, gençlik yıllarıma adım atınca, çevremde olan herkes gibi ben de İstanbul’u düşleyen birisi oldum. Van zihnimin arka planına itildi. Artık haritada ilk bakışta İstanbul’u görüyor, İstanbul’u düşlüyordum.

Zamanla şunu anlıyordum. İnsan için bazı kentler sadece harita üzerinde kalmıyor. İnsan onlarla büyüyor, onlardan etkileniyor ve onlara benziyor.

Ben de öyle oldum.  Düşlerimde ki kentlere benzedim.

Çocukluk, gençlik yıllarımın kenti Diyarbakır’dı.

Diyarbakır benim için çok yakın, sıklıkla gidip geldiğim bir yerdi.  Akrabalarımız vardı Diyarbakır’da.

Sonra arkadaşlarım…

…

Axla başlayan, axla biten şiirlerim.

Bu nedenle doğduğum kent Siverek neyse, Diyarbakır benim için oydu. Ruhumun bir parçası, zihnimde çakan kıvılcımdı. Haritada ki yerinden öte, bir sığınacak evdi benim için.

Ve İstanbul…

Uzak ama bir o kadar yakın olan İstanbul. Kocaman bir kent.  Öylesine karmaşık,

öylesine görkemli ve öylesine kalabalık ki.

Başım dönmüştü ilk gördüğümde. Beton binalar, sürekli hareket halindeki araçlar; insanlar, durmadan koşturan insanlar, beni ilk anda şok etmişti.

Bütün şairleri kendine çeken deniz;  kokuyordu, küf kokar gibi.

Kaybolmuştum, her kes gibi, milyonların birbiri içinde kaybolduğu gibi. Kimsenin, kimseden haberi olmadığı kocaman bir dünyaydı İstanbul.

Sonra bütün bunlar çocukluk, ergen ve gençlik yıllarımın kenar süsleri olarak zihnimde kaldı.

Bambaşka hikayeler, bilgiler, tarihin dehlizlerinde saklı gerçekler, bazı kentlerin haritadaki yerlerinden daha önemli olduğunu öğrendim.

Ne İstanbul bildiğim İstanbul, ne de Diyarbakır bildiğim Diyarbakır’dı.

Uzakta, doğuda  olan Van ise bambaşka bir kentti. Ne İstanbul’a benziyordu, ne Diyarbakır’a. Kendine has, kendi olan.

Bir sınır kentiydi.  Sınırda yaşayan, uçurumlarda düşleyen ve yeşillikler içinde bir kentti.

35 yaşına kadar gidemediğim ama her seferinde zihnimde canlandırdığım bu şehir, Asya’ya açılan kocaman bir kapıydı. En doğunun bütün trenlerinin son durağıydı Van.

Okul sıralarında öğrendiklerimin dışında, şailerin  ve demgbejlerin seslerinde saklı ağıtların izinde şekillenen kentlerin,  bambaşka gerçeklikler taşıdığını öğreniyordum.

İşte o gün, bu gün bazı kentlerin isimlerini duyunca zihnimde bazı kıvılcımlar çakar…

Diyarbakır, üniversiteyi bitirdiğim yoksul ama bir o kadar da devlemend* bir kent. Yaşamla ölümün iç içe geçtiği, birbirinin kucağında büyüdüğü kadim bir şehir.

Van, hayatımın ilk kıvılcımı, haritada öğrendiğim ilk yer ama ancak 35 yaşında gidebildiğim, çocuk gülüşlerinde maviliği aradığım ve her zaman özlediğim bir kent.

Ve İstanbul.

Her şeyin bol olduğu ama aynı zamanda  yoksun ve yoksulluğun korkunç hissedildiği kaotik bir kent.

Yedi düvelden insanın harmanlandığı; dillerin lal,  renklerin mat olduğu yetmiş yedi tepeli bir kent.

Deniz kokan, balık ve metal kokan, çağlar sarmalı bir kent:İstanbul

Düşlerim kentten kente değişse de, güneşi erken doğan kentlere vuruldum. Bütün düşlerim bu kentlerde saklı kaldı.

Bütün renklerin sarıya, kızıl ve kırmızıya döndüğü bir zaman sarmalında şiirdir sonbahar.

Biraz hüzün, biraz umuttur.

En çok da sert rüzgarlara karşı koymaktır belki de.

Bütün güzelliklerini kaybetme pahasına da olsa kendini yaşatmaktır,

Sonbahar.

1.Fotoğraf: Heather Rushton / Can Geo Fotoğraf Kulübü

2.Fotoğraf: Craig Robison / Can Geo Fotoğraf Kulübü

3.Fotoğraf: James Anderson / Can Geo Fotoğraf Kulübü

4.Fotoğraf: Aslinah Safar / Can Geo Fotoğraf Kulübü

Gün akşama dönerken, denizi dinlemek güzeldir. Sessiz bir ortam, dalgaların sesine teslim olmuş bir ruh hali ve yüksekçe bir yerden seyr-i alem.

Deniz güzeldir, suyu tuzlu olsa da.

Dalgası hırçın, suyu serin olsa da. Deniz güzeldir. Hele süt liman sessizken.

#deniz #akşam #bulut

????????????????????????????????????

Çocukluk yıllarımda  Nemrut’la ilgili çok şey duydum, efsaneleriyle büyüdüm. Nemrut kimi zaman Hz İbrahim’i Urfa’da ateşe atıyor, kimi zaman dağın başında ölümsüzleşen bir tanrı kral olarak karşımıza çıkıyor; yer, mekan ve zamana göre farklı bir kişilik olarak, odalarımıza konuk oluyordu.

Bir de bir dağ vardı, Fırat’ın öte yakasında.

Aslında çok da uzak bir yer değildi Nemrut. Havanın açık ve berrak olduğu dönemde, çıplak gözle bile  görülebilen, Torasların en yüksek tepesinde yer alan bir yerdi.

Çok şey anlatılıyordu dağ hakkında. Devasa heykellerden, kendini tanrı gören krallardan, mitolojilerden bahsediliyordu.

Sonra uzunca süren bir kopuş ve birden bire içimde depreşen Nemrut merakı.

1992 yılının yaz aylarında zorlu bir yolculuktan sonra, antik yoldan tırmanarak nefes nefese  kutsal alana vardığımda, gözlerime inanamamıştım.   Çetin ve yorucu bir yolculuktan sonra kendimi dünyanın tepesinde hissetmiş, Fırat Vadisini kuş bakışı izleme sarhoşluğuna kapılmıştım.

Nemrut Dağının zirvesinde bulunan devasa heykellere şaşkınlık ve hayretler içinde bakakalmış, insan eliyle yapılan tümülüssün doğu, batı, kuzey teraslarında inşa edilen anıtsal kültler karşısında bayağı etkilenmiş, kalıntıları olağanüstü bulmuştum.

Oldukça engebeli bir dağın başında, dik yamaçların en yüksek  noktasında inşa edilen devasa anıtsal heykellerin nasıl inşa edildiğini düşüne  düşüne ortalıkta dolaşmış, gün batımını büyük bir merakla izlemiş, gün doğumu için de kutsal alanda sabahlamıştım.

Soğuk ve rüzgardan uyumak mümkün olmasa da, anıtsal tümülüssün görkemini ve gökyüzünde ki yıldızların parlaklığı karşısında mest olmuştum. İki bin yıl önce inşa edilen bu olağanüstü tapınakta sabahlamak, üşümek ve rüzgardan deng olmak pahasına  da olsa, benim için bambaşka  bir duyguydu.

Yorgun, argın güneşin doğuşunu beklerken, dünyanın dört bir tarafından ziyaretçilerin olduğunu  tanıklık etmiş, buranın sandığımdan da çok ama çok özel bir yer olduğunu anlamıştım.

Doğu terasında, bir sıra halinde dizilen ve zamanla yıkılan devasa tanrı kral heykellerin önünde, büyük bit ihtimalle ayin alanı olarak kullanılan sunağı sırtımıza alarak,  güneşin doğuşunu beklerken nefesimi tutmuş, içimden ya güneş doğmazsa demiştim. Güneş doğmaya başladığında, irice bir portakalı çağrıştıran, döne döne yükselen bir ateş topu gibiydi. Ortalığı kızıllığa boğan Güneş, kesinlikle başka hiçbir yerde bu kadar müthiş güzel doğmaz diye düşünmüştüm. Bir iki dakika süren ufuk çizgisinde ki güneşin doğuş anı, izleyen herkeste olağanüstü duygular yaratmış, burayı 2 bin yıl öncesine götürmüştü.

Güneşin ilk tapınan bir varlık olduğunu duymuş, okumuştum ama doğuşunun bu kadar güzel ve etkileyici olacağını hiç düşünmemiştim.Duygu yüklü, şiirsel bir doğuştu.

O gün Nemrut tümülüssün tarihinden çok, devasa taşların nasıl yerleştirildiğini ve güneşin doğusunun en güzel yerinin nasıl tespit edildiğini merak ediyordum. Heykellerin olağanüstü işçiliği, devasa büyüklüğü ve tapınaktaki estetiksel düzen ise içime işlemişti.

Olağanüstü atmosferiyle insanı kendine çeken, antik çağların havasını yaşatan bu müthiş yer, çağlar öncesinden günümüze seslenerek,  varlığını bir gizem içinde korudu. Şiirsel şölenin yanında, kalıntıları da olağanüstü idi.

Bu gün hala öyle.

Nemrut Tümülüssü ve Komagene Hanedanlığı ile ilgili çok sayıda arkeolojik çalışma ve kazı yapılsa da, özellikle anıtsal kültlerin, devasa heykellerin nasıl dağın başına taşındığını konusu  bir muamma olarak karşımızda duruyor.

Bu gizemli alanı inşa eden Kral I.Antiochus’un  izini sürmek, kim olduğunu bilmek  için belki de daha gerilere,  uzanmak gerekiyor.

Yani hikaye burada hem başlıyor, hem de son buluyor.

İşte iki bin yıldır yaşayan bir ölümlünün, ölümsüz hikayesi.

Persli bir soydan gelen I. Antiokhos’un babası Kral Mithridates  (M.Ö. 109) tahta çıkış anı, Mezopotamya ve Anadolu’da siyasi dengelerin değişmeye başladığı bir döneme denk gelir. İç karışıklıkların artığı, bu dönemde Roma İmparatorluğu artık Anadolu’ya yerleşmek için ilerlemeye,  genişleme başlamıştır.

Kommagene Krallığı bu büyük güç mücadelesinin içinde varlığını devam ettirmek için kimi zaman savaş, kimi zaman ise barış ve ittifak yolunu tercih ederek varlığını sürdürmüştür. Suriye ile Kommagene arasında yapılan barış ittifakının  sonucu olarak da, I. Mithridates Kallinicus, Suriye’nin Grek kökenli Büyük İskender’in soyundan gelen prenses VII. Laodice Thea ile evlenmiştir.

İşte bu evlilikten Kommagene Hanedenlığının’nın en ünlü kralı I. Antiokhos Theos doğar,ismini annesinin soyundan, gücünü kral babasından alır.  Çocukluk ve gençlik yılları, kral babasının, prenses annesinin yanında geçer, devlet yönetiminde deneyimler kazanır, babasının izini sürme yetisi edinir.

Kral  babası Kallinikos Mithradetes ülkesinde süren iç karışıklıkları sonlandırmış, değişik kültür ve dilleri barındıran Yukarı Mezopotamya’nın zenginliğinden yararlanmayı bilmiştir. Başkentleri Samsato, Fırat sayesinde ticari bir merkez haline gelmiş, zenginleşerek varlığını sürdürmüştür.

Kral babası dirliği ve düzeni korumak için ülke genelinde çok sayıda tapınak, kale ve yol yaptırmış, halkıyla iyi geçinmiştir. Dillerine, inançlarına saygılı davranmış, çok dilli bir yaşam sürdürmüştür.

Kralı I.Antiochus da babasının izinde yürümüş, ülkesinin çok kültürlü yapısına denk bir yönetim modeli ve kutsal bir anıtsal devlet kültü inşa ettirmiştir.

Hem de etkisi çağlar boyu sürecek bir anıtsal kült.  Teraslarının bir yönü batıya, bir yönü doğuya bakan, siyasal bir sentez.

Kralı I.Antiochus  Adıyaman’a bağlı Kahta sınırları içerisinde yer alan, bu anıtsal kültü inşa ettiğinde tümülüs ve kültün asırlara, bütün zamanlara meydan okuyacağını, varlığını sürdüreceğini tahmin ediyor muydu, bilinmez.

Ama bilinen kesin olan bir şey var ki, o da I.Antiochus’un inşa ettiği, anıtsal kült merkeziyle sonsuza kadar var olmak istediğidir.  Bu kült anıtla hem kendisini Yunan Tanrılarıyla eşitlemiş, hem  de gözden uzak, ıssız bir dağın başında doğu batı  kültürlerini sentezleyen, çok kültürlü bir  kutsal devlet kültü ortaya çıkarmıştır.Etkisi ve gücü bu nedenle çağları aşarak, günümüze ulaşmış,  kültün yazıtlarında bu günkü yerel kültürlerin izini görmek, Komialıların yönetim şeklini okumak mümkündür.

Komia Kralı I. Antiochos kutsal dağı: NEMRUT

Fırat vadisinin önemli kesişme noktalarından birinin üzerinde yer alan Nemrut Dağı’ndaki kült merkezi, Kommagene Krallığı’nın en parlak döneminde hükümdar olan Kral I. Antiochos döneminde inşa edilmiştir.

Fırat vadisinin önemli kesişme noktalarından birinin üzerinde yer alan Nemrut Dağı’ndaki kült merkezi, Kommagene Krallığı’nın (MÖ 109-MS 72) en parlak döneminde hükümdar olan Kral I. Antiochos (MÖ 69–32) döneminde inşa edilmiştir. Stratejik önemi nedeniyle tarih boyunca egemen güçlerce ele geçirilmeye çalışılan Kommagene Krallığı’na ait Nemrut Dağı Kült alanı1881 yılında Karl Sester tarafından kayıtlara geçirildikten sonra araştırmacıların ilgisini çekmiştir. Batıda Kahramanmaraş; kuzeyde Malatya ve Toros Dağları ile çevrelenen; antik dönemde, bereketli topraklarıyla tanınan bu krallık, bazı araştırmacılara göre MÖ 163 yılında ilk hükümdar Ptolemaios; bazılarına göre ise MÖ 80 yılında I. Mithradates Kallinikos tarafından kurulmuştur. MS 72 yılında Roma hakimiyetine girene kadar varlığını sürdüren bu küçük krallığın sınırları, Yukarı Mezopotamya’dan Yukarı Fırat’ın batı yakasını takip ederek doğuda Fırat Nehri’ne, güneyde ise Nizip ve Antakya’ya kadar uzanmaktadır.

Merkezde 30–35 derece eğimli konik bir tümülüs ile onu doğu, batı ve kuzey yönlerde çevreleyen üç terastan oluşan Nemrut Dağı Kült  alanı yaklaşık 2.6 hektar alana yayılır. Tümülüsün tepe yüksekliği bugün 2206 metre olup, çapı yaklaşık 145 metredir. Doğu ve batı teraslarında kireçtaşından yapılmış, Tümülüs’e sırtını dönmüş şekilde konumlanmış beş tanrı heykeli ile bunların iki yanında aslan ve kartaldan oluşan birer çift koruyucu hayvan heykeli bulunur. Heykel dizisinin arkasında, her iki terasta da birbirine eş olan, Antiochos’un vasiyetini bildirdiği eski Grekçe ile yazılmış yazıt (nomos) yer alır ki; bu yazıtta tanrıların isimleri Helen ve Pers isimleriyle birlikte tanımlanmış, çok kültürlü bir devlet kültü yaratılmıştır.”*

Kral I. Antiochos tebasının arasında farklı inanç ve dillerin gerçeğini gözden uzak tutmayarak, doğu batı sentezi olan bir düşünce ve yönetim biçimi yaratmıştır.

Farklı etnik yapılar, diller kendini yaşatabilmiş, bu yazıtlara da yansımıştır.

Tümülüs ve kutsal alanın keşfi ve başlayan araştırma serüveni.

“Antik dönem kaynaklarında adı geçmeyen ama varlığıyla ortada olan, Nemrut Dağı’ndaki kült merkezi 1881 yılındaki keşfine kadar, Kommagene Krallığı araştırmacıların pek de ilgisini çekmemiştir. Nemrut Dağı Tümülüsü’nün  1881 yılında, bölgede yol çalışması için araştırma yapan, Alman Mühendis Karl Sester tarafından kayıtlara geçirilir. Köylülerin Bâko yani sürekli rüzgar alan dağda bazı devasa heykeller olduğunu söylemesi üzerine, Karl Sester Tümülüs alanına gider, yıkılan ve ayakta duran devasa heykelleri bizzat gözleriyle görür, buranın Asurlardan kaldığını düşünür ve  hükümetine rapor eder.

Böylelikle Alman devletinin ilgisini çeken Nemrut Tümülüsü ile ilgili ilk araştırma, 1882 yılında arkeolog Otto Puchstein ile Karl Sester’den kurulu bir ekip tarafından gerçekleştirilir.

Daha sonra Müze-i Hümayun’a  1881’de Müdür olarak atanan Osman Hamdi Bey, Sanayi-i Nefise Mektebi öğretim üyesi heykeltraş Osgan Efendi ile birlikte Osmanlı misyonu olarak 1883 yılında, Nemrut Dağı anıtlarını incelemek, bu konudaki çeşitli soruları aydınlatmak üzere görevlendirilirler.

Osman Hamdi Bey ve Osgan Efendi ile aynı yıl, Haziran 1882’de, Karl Humann ve Otto Puchstein incelemeler yapmak üzere Nemrut’a giderler.”**

Böylelikle Komialıların en kutsal dağı tespit edilmiş olunur. Tarihin en karanlık dönemine denk gelen bu keşif Birinci ve ikinci dünya savaşı nedeniyle araştırmalarını sekteye uğratır. İki büyük savaş bittiğinde araştırmalar yeniden başlar.

Burasının adı yazıtlarda Nemrut olmasa da, artık Komialıların kutsal alanı, Nemrut Dağı olarak anılacak, bütün görkemiyle varlığını ve sırlarını korumaya devam edecektir.

Yani Komia Kralı I. Antiochos hayali bir nebze de olsa gerçekleşecek, ölümsüzlük mertebesine ulaşacaktır.

Bu nedenle adı Nemırd I.Anto’dur.

Siyah beyaz fotoğraflar Uluslararası Nemrut Vakfı’nın sitesinden alınmıştır.

*http://www.aktuelarkeoloji.com.tr/nemrut-dagi-tumulusu

**Kaynak: http://nemrut.org.tr/nemrut/