Mezopotamya gerek antik yerleşimleriyle, gerekse de yaşam biçimi ve mistik kültürüyle oldukça dikkat çekici bir yer. Bir ucu Ortadoğu’nun otantik yapısına, diğer ucu dağ kültürünün doğduğu Ağrı’ya kadar uzanır. Bu nedenledir ki, insan çok sayıda farklı kültürler görür ve eski zaman hikayelerine ulaşır, olağanüstü fotoğraf karelerine, yaşanmışlıklara tanıklık eder. Dağ,yayla, ova ve giderek çöle dönüşen,düzleşen bir coğrafyanın eski zaman kesiti gibi insanı kendine çeker ve zaman denilen kaydırakta kaydırır.

Hikayesi de budur zaten.

Dağ çöle, çöl dağa karışır ve iç içe geçer.

Bu nedenle Mezopotamya’da bir yerden, bir yere giderken, yol üzerinde kurulan çok sayıda höyük, eski yerleşim yeri ve antik alana rastlamak mümkündür. Eski kervan yolları,yıllarca varlığını sürdürmüş, insanları kavuşturmuş, ticaret için uygun ortam oluşmuş. En eski ticaret yolu olan İpek Yolu tarihin tozlu tünelinde zamanla belirsizleşirken, izlerini hala Mezopotamya’nın gözden ırak yerlerinde görmek mümkün.

Bu izlerden birisi de Kela Çemdin’dir. Viranşehir sınırları içinde yer alan eski yerleşim alanı, hem eşsiz yapısı, hem de barındırdığı yaşam tarzıyla geçmişi yaşatan, eski zaman hikayelerini günümüze ulaştıran bir mistik yerdir.

Yıllar önce birkaç kez Kela Çemdin’i ziyaret etmiş,tarihi alanın fotoğraflarını çekmiştim. Bu ziyaretlerimde hem Kalenin ihtişamına tanıklık etmiş, hem de olağanüstü bir insanla tanışmıştım.

Aradan çok zaman geçti, çok şey değişti, mevsimlerin biri gitti, diğeri başladı, yıllar yılları izledi. Farkında olmadan, buz dağından sızan su gibi zaman aktı.

2011 yılının son baharında, hayatının son demini yaşayan Mustafa Vural’ın misafiri olduğumda, bilemezdim kısa bir süre sonra hayatını kaybedeceğini. Fotoğraflarını çektiğim, bizzat elinden mırra içtiğim,1938 doğumlu Mustafa Vural ya da yörede bilinen ismiyle Mustafa’yê Xerzo artık hayatta değil. Ama sürdürdüğü gelenek ve anlatımları hala canlı, hala hayat buluyor.

Herkesin Xalo dediği Mustafa Xerzo geride müthiş bir gelenek, olağanüstü bir kültür bırakmış.

Olağanüstü, çünkü  benzersiz bir yaşam tarzı ve yıllardır süren ve hala ayakta olan canlı bir hikaye kalmış zamana inat.

Kela Çemdin’i görmek için dokuz yıl önce köye gittiğimde, aklımda köyün tarihi yapıları kadar ilgi bulan mırra ve bayağı zamandır adını duyduğum ve ismi mırra ile özdeşleşen Mustafa Vural vardı. Köyde yaşayan Vural ailesin en yaşlı ferdi olan Mustafa amca,  çok uzun süredir, bir geleneğin sürdürücüsüydü.Kendisine has odasında sürekli mırra kaynar ve misafirlere sunulmak üzere hazır bulunduğu bilinirdi.

Mustafa Vural henüz 3 yaşındayken, babasının dizlerinin dibinde Mırra ile tanışır. Hiçbir içeceğe benzemeyen o acı tadı damağında hissedince, bir daha bırakmamak üzere kahvetahle bağlanmış, böylelikle beş asır önce yerleşen geleneği sürdürme sürecine girmiş. Babası ne yapmışsa, neyi yaşamışsa, o da aynı incelikle gördüklerini zihninde biriktirmiş, zamanı geldiğinde mirası geleceğe aktarmak için bir emanet gibi teslim almış..Babası da babasından öğrenmiş.Gördüğünü sürdürmüş, dedesi de kendi babasından almış bu mirası.

Mırra  ya da Kahvetahl yani Acı Kahve daha çocukken kanına karışmış ve hayatının son nefesine kadar mırra ile yaşamış. Hem her gün mırranın acı tadını damağından eksik etmez, hem de gelen misafirlere ikram edermiş. Beş nesil önce başlayan hikaye böyle devam etmiş.

Ben de bu hikayenin peşine düşmek, Kela Çemdin’i görmek için 2011 yılının son baharında, yazdan kalma bir akşam üstü ziyarette bulundum ve artık bu gün hayatta olmayan Mustafa Vural’ın misafiri oldum. Bilemezdim ki bu sonbahar, onun son baharı olacak ve bahar mevsiminde hayata veda edecek.

Bilemezdim.

Kelenin eteklerinde kurulan ve iç içe geçmiş odalardan oluşan evi, gösterişten uzak, mütevazi bir köy eviydi. Kısa bir koridordan içeriye girdiğimde sadece misafirler için ayrılan odasında, kapıya yakın köşede ateşi küllenmiş bir taş mangal, mangalda dizilmiş bir kaç bakır cezve ve ateşi karıştırmak için demir maşa ilk dikkatimi çeken nesneler arasındaydı. Yer döşekleri, yastıklar odanın üç etrafını dolaşan bir düzen ve eski zaman hikayelerine kaynaklık eden kişilerin duvarda asılı olan siyah beyaz fotoğrafları gözüme çarpıyordu.Ve bütün odaya sinmiş kavrulmuş kahve kokusu ben de eski zaman hikayelerini depreştiriyor,loş ışıkta zihnimi kurcalıyordu.

Koku alma duyum çok iyi olmasa da, kahve kokusunu ayırt etmiştim hemen. Kahve satan dükkanların,kahve kavuran sobaları aklıma gelmişti her nedense.

Yer döşeklerine kurulduktan sonra gözlerim odada ki ayrıntıda dolaşmaya başladı iradem dışı. Her ayrıntı, her obje bana bambaşka dünyaları hatırlatıyor, zamanda yolculuğa çıkarıyordu.

Mustafa Vural, ilerlemiş yaşına rağmen misafirlerine,Kürtlerin kahvetahl, Arapların Mırra dedikleri Acı Kahve ikram etmek için hemen kapının eşiğine yakın bir konumda taştan yapılmış bir mangal çevresinde düzenek oluşturmuş, misafirlerini ise odanın kapıdan birazcık uzak noktalarına yönlendirerek ağırladığına tanık oluyordum…Benim dışımda birkaç kişi daha vardı oda da. Hem de uzaklardan gelen misafirlerdi, tanımadığı, bilmediği ama mırra içmeye gelen misafirlerdi.

Odanın kahve kokan atmosferine, içerdeki ışığa henüz alışmadan Mustafa Vural önündeki cezvelerden birinin kapağını açarak sıcaklığını kontrol ettikten sonra hiç konuşmadan oğluna uzattı. Oğlu da önceden planlamış bir görev edasıyla kulplu bakır cezveyi babasından alarak, kapıya en yakın ve en sağda oturandan başlayarak bizlere acı kahve ikram etmeye başladı. Henüz ne bir tanışma faslı, ne de sebebi ziyaretimiz bilinmiyordu.Her şey eski zaman hikayelerinde olduğu gibi kahve tahlle başlıyordu.

Bu kahve tahllın birinci kuralıydı. Odada kim olursa olsun, rütbesi, mevkisi ne olursa olsun, kahve dağıtmaya kapıya yakından ve sağda oturandan başlanır. Bunun kesin ve değişmez bir kural olduğunu sonradan öğrenecektim.

Bakır cezveden kulpsuz fincanın dibini birazcık aşan bir ölçüde sunulan acı kahveyi daha önce taziyelerde, düğün ve özel günlerde bir çok kez içmiştim. Ama itiraf etmeliyim ki, o gün içtiğim kahvenin tadı bambaşkaydı ve olağanüstü benzersiz lezzetteydi. Hem kokusu, hem de aroması, kahvenin sıcaklığı ve kıvamı kesinlikle benzersizdi.

Kahvelerimizi kulpsuz fincanda bir yudumda içtikten sonra, odaya hakim olan kahve kokusu altında tanışma faslına geçmiştik.

Misafirlerin soruları karşısında bir bilge edasıyla anlatmaya başlıyordu mırranın hikayesini.

Kim bilir kaçıncı kez anlatmıştı misafirlerine.

Kendi anlatımına göre, Mangal bir Siverek’li Taş Ustasının kendisine hediyesiydi.Daha önce demirden yapılmış bir mangal kullanıyormuş. Ama taş mangal geldikten sonra, eskisini ortalıktan kaldırmış.

Mangal küller arasında sürekli ateş bulunurmuş ve kahve sürekli hazır olsun diye sıcak külde bekletilirmiş.

Mırra geleneği beş asırdır Vural ailesinde hayat bulmuş, oda kültürü ile geleceğe aktarılması sağlanmış.

“Ben henüz çok küçük yaşta babamın yanında mırra ile büyüdüm. Önce dağıtma, sonra mırra yapımını bizzat babamdan öğrendim. Babamda büyüklerinden bu mirası devir almış.Büyüklerimizin anlatımlarına göre mırra bilgin ve alimlerin odalarında pişermiş.Onlar uzun uzun konuşup,tartışmak, bilgi alışverişini sağlamak ve geceleri uykuya yenik düşmemek için mırra içerlermiş. Daha sonra yaygınlaşmış ve köy odalarında bir gelenek haline gelmiş.

Buralarda eskiden göçebe aşiretler vardı. Yazın Karacadağ’a, kışın daha engin yerlere yerleşir, hayatlarını sürdürürlerdi.

Herkesin odası, kıl çadırında pişen kahvesi de yokmuş. Bazı önemli sürü sahipleri, toprak ağaları odalarında kahve pişiren kişiler çalıştırırmış. Bazıları da kendi elleriyle pişirir, misafirlerine sunarmış.

Ben ve babam kahveci çalıştırmadık. Hep kendimiz, kendi elimizle misafirlerimize kahve hazırladık, ikram ettik.

Mırranın bir edabı, bir yaşam biçimi var.

Öyle herkes mırra pişiremez, mırra geleneğini yaşatamaz.

Ben üç yaşından beri mırranın buğusundan yayılan kokunun atmosferinde bu günlere geldim. Bu cezvemden kahvem eksilmedi, misafirime ikram edeceğim kahvem hiç bitmedi.” diyordu odadakilere yönelik.

“Bu kültür bana büyüklerimizden kaldı, ölene kadar devam edecek. Benden sonra ne olur bilmiyorum, ama inanıyorum ki odamızda mırra eksik olmayacak, kaynamaya devam edecek.

Mustafa Vural’ın odası tamamıyla Ortadoğu’nun mistik yapısına göre dizayn edilmişti. Yer döşekleri, yastıklar ve duvarda asılı eski fotoğraflar… Odanın hemen girişinde, sol köşede ise Mustafa Vural’ın yeri vardı. Önünde mangal, mangalda kahve cezveleri ve yanı başında birkaç eski ciltli kitap.

İçeri girer, girmez, kahve kokusu insanı kendisine getiriyor. Öyle bir koku ki en pahalı parfümü bile bastıran cinsinden.

Mırra sürekli ateşte olduğu için sıcak ve kıvamında. Bir içimlik, bir fırtlık kahve kulpsuz fincanlarda ikram ediliyor.

Fincanların neden kulpsuz olduğu konusu ise bir muamma…

Mırra deyip, geçmeyin. Gerçekten olağanüstü bir tadı ve müthiş bir sosyalitesi var.

Her şeyden önce gelenlerle müthiş bir bağ oluşturuyor ve unutulmaz bir ortam yaratıyor.

Bir yudum olmasına rağmen, tadı gün boyu damakta kalıyor ve susuzluğu uzun süre geçiştiriyor.

Bu nedenle olsa ki, çöl yaşamında mırranın büyük önemi var. Sıcak havada, sımsıcak bir yudumluk acı bir tat.

Bir mırra Ustası olan Mustafayê Xerzo;

“Mırra bir yudumluk bir tad. Mideye değil, damakta kalan ve gün boyu etkisini sürdüren bir tad. Bu nedenle mırra içtikten sonra su içilmez. İçildiğinde mide yanması yapar.”

Bu acılık biber acısı değil, kahvenin kendi acılığının yarattığı olağanüstü bir tad…

Keyif veren içecek meselesi sanırım insanlık tarihi kadar eski olsa gerek. İnsan keyif veren meyveleri bir bir tespit edip, safrasına taşımayı en önce akıl etmiş olmalı. Su en temel içecek olsa da, değişik meyve ve tohumların, bitki , kök, dallar ve yaprakları suda bekletilerek içilecek kıvamına getirilmiş.

Bu gün dünyanın genelinde içilen kahve, çay, gazlı içecekler ve alkollü ürünler ciddi bir sektör halinde varlığını sürdürüyor. Başta su olmak üzere, içecek ekmek kadar değerli ve hayati.

Doğu toplumlarında çay ve kahve vazgeçilmez bir içecekken,batıda daha çok alkollü içecekler revaçta olduğu biliniyor.

Ama, sonuçta doğu ya da batı toplumları olsun, hepsinin de amacı keyifle içeceklerini yudumlamak.

Hatta bazı toplumlarda çay, kahve bir katık gibi sofrada yerini alır. Kahvaltıda çay, peynir ve ekmek Mezopotamya’nın vazgeçilmeziyken,

kahve daha çok dinlenme, soluklanmave muhabbet için tercih edilir.

Bu gün dünya genelinde çok değişik kahve çeşidi var. Kimisi yapılışına göre adlandırılıyor, kimisi tadından adını alıyor.

Mırra da bunlardan biri. Batıda çok bilinmez ve içilmez.

Daha çok Mezopotamya ve Arap Yarımadasında yaygın olan bir içecek.

Hem çok farklı, hem de benzersiz bir tat. Kahvetahl’ın bir yudumu insanı gün boyu uyanık tutmaya yetiyor.

Kürtler Kahvetahl derken, Araplar Mırra diyor. Tahl ya da Mund acı anlamına geldiği için, Türkçe’ye acı kahve olarak yerleşmiş.

Hem hazırlanması, hem servis edilmesi bilinen kahvelerden çok ama çok farklı.

Bildiğimiz kahve taneleri önce kısık ateşte kavruluyor, taş ya da tunç dibeklerde öğütülüyor. Kahvenin un haline gelmeden öğütme işi bitiriliyor. Bakır tencerelerde kaynamaya bırakılıyor. Köz ateşte 6-7 saat kaynayan ve belli bir kıvama gelen kahve, bir süzgeçten geçirilip, elde edilen şerbet tekrar aynı şekilde içine aynı miktarda kahve eklenerek yine 6-7 saat kaynamaya bırakılıyor. Uzunca bir süre kaynayan kahve ikinci aşama da aynı işlemi görüyor, süzgeçten geçirilerek üçüncü kaynamaya bırakılıyor. Yani üç kez aynı işlem devam ettirilerek, kahvenin içinde bulunan bütün tatlar ortaya çıkıyor. Son kaynama biraz daha uzun sürüyor, kıvamında ateşten alınarak soğumaya bırakılıyor. Kaynama ne kadar yavaş ve ne kadar uzun sürerse mırra o kadar kıvamına varıyor. Mırra hazırlanırken, hiçbir şekilde şeker kullanılmıyor ve başka bir katkı maddesi içine katılmıyor.Sadece birkaç  kurutulmuş Kakula tohumu içine atılıyor, Kahve ve kakula tohumu eriyip, aromasının ortaya çıkması için  çok uzun sürü ateşte kaynamaya bırakılıyor.Kakula dışında hiçbir katkı maddesinin kullanılmadı mırra asırlardır doğu toplumun vazgeçilmeyen içeceği acının en leziz hali olarak zamana dip not olarak düşüyor.

Hala büyük bir coğrafyada mırra geleneği sürüyor.

Mustafa Vural 2011 yılının son baharında cezveden doldurduğu kahveyi bize sunarken ;

“Kahve ayakta ikram edilir ve fincanı kulpsuzdur. İlk gelen misafire bir fincandan sonra, isterse ikincisi de ikram edilir. Fincan asla yere konulmaz. Çünkü fincan yere bırakılırsa, bu çok büyük bir saygısızlık olur. Çünkü kahve ikram eden, fincanı almak için eğilmek zorunda kalacak ve belki de elindeki kaynamaya devam eden cezveyi düşürecek. Bu nedenle kahve içen kişi fincanı dağıtana eliyle vermek zorundadır. Bu saygıya, saygıyla karşılık verme anlamına gelir.

Ev sahibi ayakta kahve sunar, misafir de kahve fincanını eliyle dağıtana verir ki, karşılıklı saygı daim olsun.” diyordu bir bilge edasıyla.

.

Mırranın tarihçesi ne kadar eski bilmiyorum ama eski yılların, çağların ve zamanların buğusunda kıvamına gelen bir içecek.

İçme kıvamına gelen mırra, daha küçük cezvelere konularak, köz ateşin külünde bekletilip, servis ediliyor. Hiçbir şekilde soğumaması gerekiyor ki, kahvenin özü, aroması kaybolmasın.

Son olarak mırra ile ilgili efsaneyi hatırlatıyorum, gülerek cevap veriyor.

“Evet mırra fincanını yere bırakmak büyük bir saygısızlık. Mırrayı içen kişi fincanı yere bırakırsa, mırra içen kişi ya fincanı altınla dolduracak, ya da kişi bekarsa evlilik harcamalarını karşılayacak. Bu bir efsane. Yıllardır söylenir. Biz de büyüklerimizden duyduk. Ben şunu biliyorum, mırra fincanı yere bırakan kişi, servis edene bir bedel ödemek zorunda. Yani saygısızlığın bedelini vermek, yanlışını düzeltmek gibi. Bunun maddi karşılığı ne olur, bilmiyorum. Biz de asla fincan yere konulmaz, yanlışlıkla yere konulursa, düzeltme için uyarılır. Hepsi bu”

Mırra sunumu öyle rastgele yapılmaz. Kısa süreliğine gelenlere kahve ikramı genelde iki kezdir. Ama uzun süre oturan misafirlere ise ara da ikram edilir. Ne kadar az mırra, o kadar çok damak tadı demek.

Bu nedenle fincanın altına bir yudumluk kahve doldurulur ve damakta yayılarak,içimi sağlanır.

Öyle yarım fincan filan içilmez, yudumluktur mırra. Damakta tadına varılır ve en sert kahve çeşididir demek belki de en doğru olanı…

Ben odadan ayrılmadan son fincan kahveyi de yudumlarken, dışarıda gün batmak üzereydi.

Güneş Çemdin Kalesinde ortalığı kızıllığa boğarken, ağzımda mırranın eşsiz tadı zamana yayılarak, dağılıyordu.

Hayat ayrıntıda, ayrıntı da fotoğrafta saklıdır. Bazen küçük bir ayrıntı insanın bakış açısını, düşünce biçimini değiştirir. Fotoğraf bu ayrıntıları ölümsüzleştiren sanatlardan biridir. Anı yakalar, belge olarak insanların önüne serer, düşünce dünyalarına reel bir katkı sunar, zaman sarmalını görünür kılar ve tarihi tarih yapan bir eylem haline dönüşür…

Bu nedenle fotoğrafı önemsiyorum. Bütün teknolojik araçlara rağmen, fotoğraf çekmenin teknolojik bir sonuç olmadığını, beyinsel bir üretim olduğunu düşünüyorum.

Bas, geç meselesi olmadığını biliyorum. Her anın bir hikayesinin olduğunu, insan yüreğine dokunan bir gerçeklik olduğunu görüyor, yaşıyorum…Bu nedenle de fotoğrafı önemli buluyorum.

Çok değişik yerlerde fotoğraf çektim. Dünyanın değişik ülkelerine gitmek için vaktim, bütçem olmadı ama gidebildiğim yerlerin göze çarpan, görülen ve görülmeyen yönlerini fotoğrafladım. İmkanım olsaydı belki de bir gezgin olur, dünyayı dolaşırdım. Ama olmadı talihsiz bir şekilde  öğretmen oldum. Öğretmenliği küçümsediğimi düşünmeyin. Müthiş bir meslek. İnsana dokunan, kendinde olanı veren ve karanlığı yırtan bir meslek. Ama bizde öğretmen önce memur olduğu için, kendinden bir şey vermesi başına iş açabilir, mesleğinde kırmızı kart görebilir.Ve ben nihayetinde oyun dışı kaldım, yıllar önce…

Belki de  ben memurluktan uzak, gezgin bir öğretmen olmalıydım, eski çağlarda olduğu gibi.

Neyse çok gezdim, diyemiyorum, yeterince gezmeye çalıştım, öğrenmeye, öğrendiklerimi aktarmaya çalıştım. Bazen uzaklara, bazen yanı başımdaki hayatı fotoğrafladım, hikayelerini dinledim ve zaman zaman kaleme aldım. Yadırgandığım günler oldu, tepki aldığım ve cezalandırıldığım zamanlar oldu.

Ama hoş tarafı ışık peşinde maratonum hiç bitmedi, biteceğine de benzemiyor.

Reklam kokuyor bu kelimeler.

Doğru aslında sözü bir yerde reklama getirmek istiyordum da ondan.

Yoksa ben kim, reklam kim.

Milano, Paris,  Sao Paulo ve daha bilmediğim başka kentler, moda merkezleri…Oradan bütün dünyaya yayılan ve giderek hayatımıza giren stiller…Farkında olmadan ve üstelik devasa bütçeler harcayarak, hayatımıza aldığımız giyim, kuşam ve yaşam tarzları.

Ne kadar direnirsek direnelim, moda her yerde, her koşulda kendine yer açıyor ve kendisini pazarlıyor. Dar gelirli de olsak, bu rüzgardan etkilenmemek mümkün değil. Her şey modanın çizgilerinde gelişiyor, dünyayı avuçlarına alıyor.

Moda denilince, haliyle reklam devreye giriyor. İliklerimize kadar işleyen, günün her saatinde varlığını hissettiren reklam. Her adım başı karşımızda duran, zihnimizi esir alan reklam araçlarıyla moda dünyaya yayılıyor, hayat buluyor.

Çok moda ile işim yok. Ben de rüzgarın yönüne kapılan milyonlardan biriyim. Modayı takip etmem, moda beni talip eder, kendisinin ürettiklerini tüketmeme neden olacak zeminleri hazırlar ve beni kendi tüketim çemberine alır.

Ben hiç farkında bile olmam. Bir bakarsın giydiğim tişörtün rengi değişmiş, kumaşı farklılaşmış ve belki de hiç hoş olmayan bir stille üzerime oturmuş. Moda bu, ürettiklerini iyi pazarlayan bir sistem.

Çuval olsa giymek zorunda kalıyor insan.

Bu aş, Paris’ta pişiyor, Milano’da görücüye çıkıyor, Sao Paulo’da pazarlanıyor ve en küçük yerleşim yerine kadar ışık hızında yayılıyor. Önce reklam araçları, sonra modanın kendisi.

Bu dolaşımın baş döndürücü ve alımlı havasının dışında kalan Köyümüz Miyadun ne Milano’yu bilir, ne de Sao  Paulo’yu. Belki Paris’i ajans haberlerinde duymuş, belki de birkaç kişi oraya yerleşmiş bile olabilir.

Ama moda yönlerini pek bilmez.

Bilmez ama moda rüzgarı dediğim kentlerden, buraya kadar uzanmıştır.

Hem de devasa bir reklam brandasıyla.

Çok reklam aracı bilirdim ama böylesini hiç görmedim. Bazı yerlerde partilerin propaganda afişlerinin yağmurdan korunmak ya da derme çatma gece kondu evlerinin değişik bölmelerinde kullanıldığını gördüm, tanık oldum.  Ama böylesine büyük ve çarpıcı bir reklam brandasının, yine bu kadar çarpıcı bir estetikle samanları örttüğünü hiç görmemiştim…Bana çok uzak değil, doğduğum köyün tam ortasında devasa bir reklam brandasıyla karşılaştığımda şaşırmış, hiç tereddütsüz basmıştım deklanşöre. Köydeki nüfus ve gelen gidenlerin istatistiklerinin hesabını yaptığım zaman reklam sadece gökyüzünden, yeryüzünü izleyenlere yönelik görünüyordu. Muhtemel firma bu yönlü reklamı hiç hesaplamamıştı. Çünkü köyümüz  olan Miyadun, üç beş misafir dışında, oldukça kendince yaşayan bir yer. Hem şehirden uzak,hem de kapitalizmden…

Tahrip edilmiş bir doğanın içinde varlık savaşı veren bir köy. Ne reklamı bilir, ne de reklamın çevresinde dönen dolapları. Henüz peyniri ata tariflerini kullanarak yapar, şalvarı terzide diktirir. Ama İstanbul ve çevresine yoğun göç vermiş, nüfusu azalmış bir köy olarak da kayıtlarda yer alır.

Bu nedenle İstanbul Miyadun arası çok uzak değildir. Yakınlaşan mekanlar değil, zamandır. İstanbul’da yaprak kımıldasa, köyde samanlar uçuşur, ağaçlar uğuldar.

Bu kadar yakın yani.

Başka yakınlıklar da var tabii.

Reklam, Miyadun sokaklarına belki Milano’dan, belki de Paris’ten  gelmiş. Hem de devasa bir branda ile. Ama bu kez, samanlıkları örtmek amacıyla. Sadece yüksek bir tepeden ve uçaktan geçenlerin görebildiği bir reklam.

Nasıl reklam ama…

• 

Şeyhmus Çakırtaş yazdı.

Bir süredir yazar Kemal Siyahhan’ı takip etmeye, yazılarını okumaya, kitaplarını tanımaya çalışıyorum. Sağ olsun İnternet üzerinden kendisiyle röportaj önerimi kabul etti. Çok yoğun günler yaşamasına rağmen, sorularıma yazılı cevap verdi. Kendisine müteşekkirim. Kalemi her daim var olsun. Bir yazar olarak yazın hayatına ciddi katkıları olduğunu düşünüyorum. Sadece yerel değil, evrensel düzeyde çalışmalara imza atan birisi olarak, okunması gereken bir yazar olduğunu belirtmem gerekiyor. Adını daha önce duymuştum ama son iki yıldır yakından takip etmeye çalışıyorum. İmkan ve fırsat oluşursa, yüz yüze Kemal Siyahhan romanlarını konuşmak isterim. Röportajı hiç değiştirmeden, noktasına bile dokunmadan sizinle paylaşmayı doğru buldum…

1. Adettendir röportaj yapıldığında kısa bir tanıtım istenir. Ben de okuyucuların sizi yakından tanımanız için edebi yönünüzü kısa yazabilir misin?

Cevap. Urfa Siverek doğumluyum. Yakın akrabamız olan Prf. Abdülkadir Karahan, Edebiyat Fakültesi Eski Türk Dili Bülümü’nün başındaydı. Babam Edebiyat öğretmeniydi. Bizim ailede üniversite bitirmek önemli olsa da benim öyle bir gayretim olmadı, okumayı sadece üniversite sürecine sığdırmak yerine bir ömre sığdırmayı yeğledim. Ticaret hayatıyla pekiştirerek iki faaliyeti paralel götürmeyi uygun gördüm. Çok uzun yıllar Türkiye’nin önemli mizah ve edebiyat dergilerine resimli öyküler çizdim ta ki bu benim için tatminkar olmaktan çıkana kadar. Sonraki süreç yazım süreci başladı, alışkanlık olsa gerek romanlarımı çizgilerimle beslemeyi de ihmal etmedim. Birçok yazarın yapmak istediklerini metni çizgilerimle beslemeyi çok yıllar önce başarmıştım.

2. Neden roman? Ne zaman romana karar kıldınız?

Uzun yıllar resimli roman yazıp çizmiş biri için kurgu tecrübesi kendiliğinden oluşur. Kısa öyküleri çizgilerle anlatmakla birikenleri ortaya dökemeyeceğimi anlamıştım, ancak ondan sonra roman yazmaya başlayabildim. Tabi bu kolay olmadı, kısa soluklu çalışmaları bırakıp uzun soluklu ve sorumluluğu ağır bir işe soyunmak gerçekten kolay değildi üstelik önceden oluşturduğum imajı da böyle bir teşebbüs zarara uğratabilirdi. Lakin birikimim o denli fazlaydı ki bunu hesaplayacak durumda değildim, dolayısıyla ardı ardına romanları yazabildim.

3. Roman konularınızı, kahramanlarınızı seçmenizde hangi mekan ve zamanlar etkili olur? Yer, zaman, mekan açısından?

Kurguyu besleyen, oluşmasını sağlayan yer, mekan ve zamandır. Her yazar, gözlemleriyle biriktirdiği tiplemeleri ve karakterleri farklı mekan ve zamanlarda kullanabilir; kaldı ki ben de onu yapmaktan çekinmem muhakkak romanın kurgusundaki kahramanlarının bir kısmını bu birikimlerle oluşturabilirim. Romanın gerçekçilik hissine çok katkıları da olur. Mekanlar konuyla muhakkak örtüşmelidir. Yer ve mekan romanın kurgusuna bazen yön verebilir, demoğojik yapılar ya da sosyal konular işlenirken yer ve mekandan çokça söz edilebilir. Ben yer ve mekanı az kullansam da muhakkak detaylı araştırmayı ve oralarda yaşanmışlığı irdeleyip deşmek isterim.

4. Kendinize örnek aldığınız bir yazar var mı?

Bu soru çok konuşulacak ve okuyucuya göre değişebilecek bir konudur. Bir yazar olarak emek verilen her metni okumak isterim lakin bu kolay değil. Her ay yerli çok kitap çıkıyor, tümüne ulaşmak zaten mümkün değil. Klasikler dışında Irvın D. Yalom’u kendime yakın bulmuşumdur, nedeni insanı yazıyor oluşundan. Benim romanlarımda karakterlerin psikolojisine derinlemesine inmek istememden belki de ondandır, sevdiğim içindir.

5. Güncel olan sorunla ilgili olan Mülteci Romanından bahsedebilir misiniz? Neden Mülteci?

İlginç bir soru, bu soruya tebessüm ederken acı acı gülmekten kendimi alamıyorum çünkü biz İstanbul’da yaşayanlar da kısmen mülteci sayılmaz mıyız? Herkes yokluktan açlıktan, daha iyi yaşam koşullarına erişmek için köyünü memleketini bırakıp İstanbul’a gelmedi mi? Yaz aylarında köyüne memleketine özlem duyarak giden insanların sayıları azımsanamayacak kadar çok ve o insanlar nedense çoğu zaman hep geçmişiyle yaşarlar. Afganlara dair Mülteci konusunu yazmamda bu bakış açısı kolaylıklar sağladı bana. Ahmet Kaya bile şarkılarında çokça kullanmaz mıydı mülteciyi? Türkiye Cumhuriyeti geçmişin mirasını sırtlamış bir ülkedir, çevresindeki ülkelerde yaşayan bir çok insanın bu topraklara aidiyet duygularıyla bağlı olmalarını getirmiştir bu durum.”Yalnız Mor “romanımda Bulgaristan’dan gelen mültecileri işlemiştim. Bulgaristan’dan gelen soydaşlar, Saddam’dan kaçan Kürtler, Amerika ve Rusya’dan kaçan Afganlar, Pakistan’dan gelen yoksullar, Suriye’den gelen milyonlar daha niceleri. Hatta Libya ve Filistinlileri demiyorum bile… Mülteci Romanı Afgan Mültecileri anlatsa da tüm mültecilerin acılarının ortak yanlarını açığa çıkarmıştır.

Mülteci Romanı

“Beni unut! Oturma iznin olmadığı için biz yokuz derdin hep; sana kızardım. Şimdi hak veriyorum, biz yokuz; ömrümüz, kelebekler kadar. Geriye bakmadan kendine yeni bir hayat kur ve beni unut, bol şans sana.”

Vedaları, kayıpları, kimliksizleştirilmeyi, yok sayılmayı, açlığı, işsizliği, aşkı ve tutunma çabasını Türkiye’ye kaçmış Afgan bir mültecinin ağzından anlatan Kemal Siyahhan, Taliban’ın, Afgan kadınların yaşadıklarının, savaşın ve muhalifliğin etrafında uluslararası bir yarayı kanatıyor. Hikâyesi İstanbul’da kesişmiş, birbirinden farklı düşünceleri, beklentileri olan insanların çaresizlik içinde birbirlerine sarılmalarını ustalıkla resmederken mülteciler için umudun her şeye rağmen var olduğunu kanıtlıyor.

Kemal Siyahhan Kimdir?

1963’te Siverek’de doğdu. Erken yaşta iş hayatına atıldı ve tekstil (perde) sektöründe önemli başarılara imza attı. 1979 yılından itibaren Atmaca, Deli, Öküz, Hayvan, Esmer ve Deve gibi bazı mizah ve edebiyat dergilerine sayısız karikatür ve resimli öyküler çizdi.

Çizgi Roman, Edebiyat, Mizah kategorilerinde eserler yazmış popüler bir yazar olmasına rağmen, son yıllarda peş peşe romanlar

Başlıca kitapları alfabetik sırayla; Bermal, Hamal, Kenger, Lale Bahçelerinden Fransız Sokaklarına, Mülteci, Roza’nın Gözleri, Yalnız Mor, Öylesine Yaşadı,Sanrı ve Gerçek, Sandıkta ki Babam olarak sayılabilir.

Kemal Siyahhan kitapları; Leman Kitapları, Öteki Yayınevi, Sel Yayıncılık aracılığıyla kitapseverlerle buluşmuştur.

İstanbul’da  Küçüksu, Çağlayan, Aksaray, Sirkeci, Sultan Gazi, Esenyurt, Bağcılar Meydanı ve daha bir çok alan. Karaman’da Aktekke, Siverek’te Kanlıkuyu ya da Sulu Cami, Kayseri’de Kaleiçi, İzmir’de Basmane Çankaya, Kadifekale,  Urfa’da Su Meydanı,  Ankara’da Dış Kapı, Diyarbakır’da  Sur Balıkçılar, Bağlar Dörtyol, Antep’te Urfalılar Kahvesi,Tuzla’da İçmeler, Samsun’da Saathane, Adana’da Taş Köprü, Adıyaman’da Ulucami… Liste uzayıp gidiyor. İşsiz insanların sabah güneş doğmadan yolunu tuttuğu ve çoğunlukla gün boyu işe götürecek birilerini beklediği yerler Amele Meydanı olarak anılır.

Kentler, meydanlar, mekanlar farklı olsa da hikayeler aynı.Yoksun olmanın somut ifadesi ve zorunluluğun  hayattaki yansımasıdır amele meydanları.

Çoğu birbirine benzer. Ya bir duvar dibidir, ya da bir köprü altı, cami avlusu ve son yıllarda işçi kahvesidir. Yoksulluğun değişmeyen yazgısı ve işçi bilincinin kırılma noktası olan amelelik asırlardır değişen mekanlarda, değişmez yazgısıyla varlığını benzer şekilde sürdürüyor, alanlara,meydanlara, mekanlara zaman zaman da tarihin kavşaklarına adını veriyor.

Günümüzde en yaygın çalışma şekli olarak görülen ve  kölelik tortusu olan Amelelik, yani gündelik işlerde çalışma zorunluluğu her kentin en orta yerinde kendine yer açıyor, varlığını sürdürüyor.

Amelelik, kölelikle birlikte ortaya çıkan, giderek daha fazla görülen ve zaman zaman köleliğin yumuşatılmış hali olarak da kabul edilen bir çalışma modeli. Düzenli bir işi olmayan, daha çok inşaat ve benzer ağır işlerde çalışanların yaptığı işler amelelik olarak kabul ediliyor. Yani geleceği olmayan, sosyal güvenceden yoksun ve gündelik işlerde çalışan insanların yaptığı işlerin genel adıdır.

Ameleliğin geçmişi asırlar öncesine dayanır. Kölelik düzeniyle, kucak kucağa varlığı sürmüş ve giderek daha çok insanın başvurmak zorunda kaldığı bir çalışma şekli olmuştur. Bu gün dünya metropolleri bile binlerce, on binlerce kaçak işçi yani amele çalıştırmaktadır. Her ülkenin, hatta her metropolün birden çok Amele Pazarı vardır demek abartı olmayacaktır. Ameleliğin istatistiğini tespit eden bir kurum ve kuruluş olmadığı için  sayıları konusunda net bilgi elimizde yoktur. Hem ucuz iş gücü olan, hem de sigorta ve sosyal güvencesiz çalışan amele sayısı toplam kayıtlı işçi sayısı kadardır desem size abartılı gelebilir. Ama sanırım rakam bundan bile fazladır. Her gün binlerce insan  değişik kentlerin meydanlarından amele olarak, birilerinin işini yapmaktadır.

Çağlar öncesine dayanan amelelik zamanla, devlet aygıtının zorunlu çalıştırma yasalarıyla hayatımıza girmiştir. “Yol yapımında zorunlu çalıştırma, eski çağlarda Mısır, Mezopotamya, Roma ve Çin’de, sonrasında Aztek ve İnka toplumlarında, Ortaçağdan itibaren Avrupa devletleriyle bu devletlerin Asya, Amerika ve Afrika’daki sömürgelerinde ve modern dönemde Kuzey Amerika’da uygulanmıştır. Uygulamanın Osmanlı’daki biçimi olan ve sivil halkın yollarda zorunlu olarak çalıştırılması anlamına gelen Amele-i Mükellefe uygulaması ise 1862 yılında başlamış ve 1952 yılında son bulmuştur.”* Kadir Yıldırım.

Öte yandan rahmetli babam bu konuda anısını zaman zaman bizimle paylaşır, o günleri hatırlatırdı. Urfa Diyarbakır karayolu her köyden, her aileden gençlerin zorunlu katılımıyla kazma kürekle yapıldığını söylerdi. Yani Amele-i Mükellef kanunuyla.

Bu gün dünyada zorunlu çalışma yasaları var mı bilmiyorum. Bildiğim şu ki ,hem korkunç bir işsizlik , hem de insanı köle gibi çalışmak zorunda bırakan bir iktisadi sistem var. Her ikisi iç içe gelişiyor. İnsanlar bütün gücüyle koşuşturuyor ama çoğunlukla da düzenli bir gelire, işe sahip olmadığı için, ameleliği sürdürmek zorunda kalıyor. Bu nedenle issizlik amelelikten çok daha zordur.  Artık çoğu insan en küçük bir iş için bütün varlığını ortaya koyuyor.  Amele Pazarları, işçi kahvesi… İş Kur ve özel istihdam bürolarına rağmen, meydanlar amele çekmeye devam ediyor. Bu meydanlar ve başka mekanlar, yoksul ve yoksun olmanın ne anlama geldiğini en iyi şekilde anlatıyor,  tarihe dip not olarak düşüyor.

Hepsinin de ortak noktası, sabah henüz Güneş doğmadan insanlar iş bulma umuduyla meydanlara doluşuyor, akşam karanlık çökünce sessizliğe gömülüyor olması.  Umut gün boyu bekleyişle sürürken, akşam bir gün daha işsiz kalmanın hüznü yürekleri yakıyor.Amele yani  Gündelikçi olarak çalışanların, işverenleri çoğunlukla kayıt dışı. Bazen kendi evimin bir bölümü yapan sıradan yurttaş, bazen devasa bir holding. Ama sonuçta başı sonu belli, kısa süreliğine yapılan,en zor ve kirli işleri Amale Pazarlarında bekleyenler yapar. Çünkü çalışmak zorundadır, çalışmadığı gün ailesiyle birlikte açtır.

“Ulus’tayız bir sabah. Sabah dediysek de güneş henüz doğmuş. İşçiler amele pazarı olarak anılan o yolun üzerindeler. Güneş doğmadan çıkmışlar evden. Yol uzun, cepte para yok ki bir otobüse atlayıp Ulus’a gelebilsinler.”
Arş. Gör. Berna Öztürk, Upton Sinclair’in daha iyi bir yaşam için Litvanya’dan Şikago’ya göç eden bir ailenin hikayesini, Amerika’daki emekçilerin sefalete nasıl mahkum edildiklerini anlattığı eseri “Şikago Mezbahaları”nın geçtiği 1900’lü yıllardan 2017’nin Ankara’sına getiriyor sözü…
“Günlükleri 90-100 TL civarı. Genelde bir kamyonetle gelen işverenin ise tek bir derdi var, en ucuzunu bulmak. Bu da işçiler arasındaki rekabeti arttırıyor. Aralarında Jurgis gibi yurtlarını terk edip gelenler de var. Göçmen işçiler bunlar.”

Güncel Hukuk Kasım 2017, S.167”

“Tuzla’da İçmeler Köprüsünün yakınında, bir kebap salonunun önündeki “amele pazarı” hem işsizliğin çarpıcı boyutlarını, hem de çalışma koşullarını gözler önüne seriyor. Büyük çoğunluğu 15-20 yaşlarında olan gençler, çantaları yolun kenarında, çalışmak için ‘iş’ bekliyor. İşten her gün eve dönerken geçtiğim bir köşe var, tam o saatte; kiloları, mantoları ve başörtüleriyle mesleği hanesine yıllardır ‘ev hanımı’ yazdıkları her halinden belli olan teyzeler bekleşeduruyor oluyorlar. Bu kalabalık da her geçen gün artıyor. İçlerinden süslü olan bir iki tanesini görünce evimin yakınlarındaki televizyon kanallarından birinin sabah şekerleri, (akşam akşam ne şekeriyse 😛 ) kuşum aydınla çılgın atmak, Esra Ceyhanla çemkirişme programlarından biri için beklediklerini düşündüm önce. Minibüsün kapısına, kapının yarısını kapatacak şekilde dikilerek “sen gel, sen gel” diye seçen amcaya da denk gelince bir gün, ‘ne çetrefilli katılma prosedürü varmış bu işin, kuşum aydınla her canı isteyen göbek atamıyor demek ki…” şeklinde düşünmüştüm. Lakin işin aslının öyle olmadığını çok geçmeden öğrendim. Bu tombul, herbiri en az üç çocuk sahibi teyzeler meğer, tekstil firmalarının günlük çalıştırdığı işler için bekleşiyorlarmış. Paketleme, istif gibi işi olduğu zaman işçi lazım olan firmaların da işine geliyordur demek ki, ne SSK yatırıyorsun, ne vergi… Teyzemler de artık kocaları işsiz kaldığı için mi, yoksa çoluk çocuk büyüdü biraz da para kazanayım diye düşündüğü için mi bu işlerin peşinde koşuyor bilemeyeceğim.” Yerel Basından…

İşçiler bu bölgeyi “insan marketine” benzetirken, “Aradığınız her türlü insanı burada bulabiliyorsunuz, istediğinizi seçebiliyorsunuz” diyor. Zaman zaman para alamadıklarından şikâyet eden işçiler, gittikleri işten dönerken de kendi başlarının çaresine baktıklarını söylüyor.” * Medyascope.tv

“Amele pazarı” olarak da bilinen Eski Garaj’a gün doğmadan gelen işçiler, çalışmak için iş bekliyor. Günün doğmasının ardından Eski Garaj’da ekmek mücadelesi başlıyor. Yoldan geçen araçları gözleyen işçiler, kendilerine doğru yanaşan araçlara “iş var” umuduyla koşuyor. İş alan ameleler sevinirken, geride kalan işçiler ise bir başka aracın yolunu gözlüyor. Yıllardır süren bu ekmek mücadelesinde ise birçok işçinin sigortası dahi bulunmuyor.”*Anadolu’da Bugün.

Amele Pazarları binlerce yıllık kölelik tortusunu üzerinde taşırken, özellikle Ortadoğu’da savaş koşulları Amele Pazarlarını sürekli besliyor. Birinci Dünya savaşıyla başlayan süreç, son olarak Suriye’da yaşanan savaşın bir sonucu olarak yüzbinlerce insan ucuz iş gücü olarak Amele Pazarlarına dağılmış durumda. Bu Pazarlarda en çok Suriyeli, Afgan ve Afrikalı siyahileri bulmak mümkün. Hatta bazı kentlerde Amele Pazarları yetmiyor, kentin kendisi bir pazara dönüşmüş durumda.

Urfa bunların başında geliyor. Zaten işsizliğin yüksek olduğu kent, Suriyeli Sığınmacıların gelmesiyle tam anlamıyla bir işsizlik faciası yaşıyor.  Bu nedenle gün boyu, kentin her yerinde iş arayan insanlara rastlamak mümkün.

Sığınmacı ameleler ucuza çalışıyor, her türlü ağır işe gitmek zorunda kalıyor. Bazen çalıştıklarının karşılığını almadıkları da oluyor. Şikayet merci yok, başvuru mekanizması yok.

Her şey vahşi iktisadi sistemin dişleri arasında ezilip, un ufak oluyor.

Amele Pazarında Amele Yanığı her halktan insanlar, evde ekmek bekleyen çocuklar…

Başka söze gerek var mı?

Gece bitip, Güneş doğduğunda, hayat yeniden başlıyor sanki. Her şey yeniden kendini var ediyor, yeni zamana hazırlanıyor.  Kuşlar, ağaçlar, küçük ya da büyük canlılar güneşin doğumuna göre konumlanıyor…Uyanıyor her şey.

İstesin, istemesin Güneş belirleyici oluyor.

Sabahın köründe elimde eskimiş, yarım kalmış bir kurşun kalem, buruşmuş bir kağıt, gözlerimde dünden kalma bir uyku güneşin ilk ışıklarıyla ayaktayım. Homurtusu kentin, abartmanın boşluğunda bir çoban ezgisi, kaval melodisi ve zamanın yeniden doğum anı.

Her şey eskinin aynısı ve tekrarı gibi olsa da, zaman denilen kavram kendini yeniden üretiyor. An, şimdiki zamana, şimdiki zaman geçmiş zamana akıyor, ışıkla birlikte.

Yeniden, bir baştan bir başa.

Işık kalemin siyah ucunda kağıda düşüyor, bir başlangıç melodisi dile geliyor. Belki de Rodrigez Konçertosuna dalıp, bilmediğim bir dünyaya uzanmalıyım ya da bir ney ustasından dinlemeliyim ve hissetmeliyim aşkın sonsuz ateşini.

Sessizlik…

Uzunca bir süre sessizlik.

Belki  tam da bu vakit, duyulur zamanın sesi. Ama duyulmuyor makinelerin homurtusundan, insanın gürültüsünden. Şehirler boğuyor bütün sesleri ve zamanı.

Dün geçmiş zaman, içinde bulunduğumuz an şimdiki zaman. Dilbilim öğretesi edasıyla zaman akıyor, zamanın derinliğine. Zaman aktıkça her şey eskiyor ve bazı kavramlar, eşyalar, değerler elden kayıp gidiyor. Kimisi çürüyor, buharlaşıyor ve yok oluyor. Yok oluyor, ama aynı zamanda, zaman yeniden doğuyor, yok oluşta var oluyor, zaman zamanı doğuruyor.

İnsan , insanı!

Her şey doğumda gizli sanki.

Bu doğanın kanunu. Zaman akıp, yeni olan her şeyi eskitecek ve insanlar yeni için hep geçmişi kurcalayacak, geçmişin peşinde koşacak ve yeniye ulaşmak için korkunç bir enerji harcayacak.

Denilir ki ‘gelecek, geçmişte saklıdır.’

Ne derece doğru bilemem. Bilinen odur ki zaman sarmalı, bir zincir halkaları gibi birbirine bağlı ve en önemlisi bir sıvı gibi akışkan. Bu nedenle geride kalan her şey, daha bir değerli olur. Sevinçler, fotoğraflar, acılar, hatıralar, mekânlar, taşlar ve insan emeği ile nakış nakış işlenen kitabeler.

Geçmişe varmak en azından şimdi mümkün gibi görünmüyor, yaşam geleceğe akıyor durmadan. Geçmişe yolculuk ütopyası olsa da, henüz geçmişe akmak mümkün olmadı. Kalem çizdi geçmişi, anlattı bütün ihtişamıyla, devasa taş eserler kaldı geçmişten geleceğe. Kalem kağıda silinmez izler bırakınca,  gelecek belirdi sisler içinde…

Yani her şeyin başlangıcı, kalemin kağıda düşen lekesine bağlı. Küçük bir nokta ama bir adım gibi, bir yaydan fırlayan ok gibi devamı gelir. Kâğıda düşünce düşünce, zaman içinde yol almaya, etrafına ışık saçmaya başlar…

Bu nedenle kalemin ve kâğıdın gücüne inanıyorum.  Bütün zamanlarda bunu görüyorum, gücünü tahta kalemde hissediyorum. Elimdeki eskimiş, pörsümüş kalemde…

Kesinlikle insan duyguları kalpten parmaklara, parmaktan kaleme, kalemden kağıda akar.  Kimi zaman belki taşa yazılır, kitabelere kazınır, sonsuzluğa karışır.

Tıpkı zaman gibi.

Ne engel tanır, ne de sınır.

Akar durmadan.

Sınırlamak, durmak gerekse bile kağıda akar.

Kimi zaman ise sadece zihinlere akar, daha büyük kalkışmalara hazırlanmak için. Zihinlerde demlenir ve yeniden kendini üretir.

İlginçtir ki bu üretim, kendisinin de sonunu hazırlar. Kalem makineyi çizdi, ama artık makine kalemi üretiyor. Yani makineler yaşam ortağımız artık. Ne düşünsek, ne yapsak, bütün ince hesaplarıyla kayıttalar. İstesek, istemesek. Teknoloji kalbimizin, beynimizin bütün kıvrımlarında geziniyor kontrolsüz.

Ama şu da var ki, duygudan yoksun makineler bir şeyleri eksik bırakır, akan ırmağa  setler yerleştirir,

soğuk ve duygusuz davranır.Eksik kalan nedir diye sormuyorum, teknolojinin akıllı araçları bir şeyleri eksik bırakıyor, kalbi duyguları azaltıyor zamanla.

Kalem öyle değil, kesinlikle öyle değil. Belki de tahta oluşundandır. Ne de olsa canlılık özeliğini hiçbir zaman kaybetmez tahta. Bir damla su bulsun, canlanmaya başlar.

Bir ruha ve derin duygulara sahip olur, zamana can katar.

Kalem kağıtta gezinirken, sözcükler dans eder.  Ne kuytu kalır, ne de mahrem. Her şey dile gelir. Gizli sadece sözde kalır, bilinen zamana akar. Tahta kalem, kömürün karasında ak ve pak düşünceler yazar ve karanlıkta bir kıvılcım çakar. İşte o kıvılcım koca karanlığı an içinde aydınlatır, çevreyi seçmeye yarar.

Yani hiçbir şey kalemin yerini alamaz. İlk tabletten bu yana değişmez kuraldır. Kalem kılıçtan keskin, sözden öte, taşlara kazınacak kadar kalıcıdır.

Bu nedenle kalemle kağıdın izdivacında bütün kelimeler iç içe erir, yek vücut olur, zamana karışır ve sonra yeniden ayrılır.

Olağanüstü bir dans gösterisi gibi.

Şimdi yeryüzü ezgilerinde, bütün sözcükler, bütün diller dansa durmakta zaman denilen sonsuz tünelde.

Bir çobanın kavalında, bir dervişin çaldığı neyde, ya da bir devrimcinin dokunduğu gitarın tellerinde zaman, zamanı doğurmakta.

Nokta…

Bu yazım Independent Türkçe’de yayınlanmıştır.

Germê Welatê Mezopotamya zahf veşîyo. Roj beno adir, kewno gandê kesî. Amnanî germey  roj bi roj bena wêşi û derece wijêno 45, belki ju fin  beno 50.

Laberê ewro dîrê rojyo, germey tay şikyaya. Ayam bîyo honik, dem dem vayêro nerb û  zek honik wijêno. Hele şew, wera şewra honikey xue bellî kenna, zarra kena honik.

Dişmişîbê, adirî miyandi, honikey! Çi çiyêro ecêb, çi çiyêro weş.

 Merdim na honikeyra beno şa, xue veradano virarda honikey.

Honikti Rakewtayiş beno kesirê şîrin û weş.

Labrê ez rakevtayişira tay dûrya…

Ez xue zana nêzana rakevtayişê mi, rakewtayişê luwano. Taynekê rojnayey û reqi bobi, ez payraya.

 Germdi xuera hewn çinya kesîrê, honıkeydi zî, ez nê rakevna. Ez qayila honıkê amnanê aya ravêrna.

Qandê coy ez ewro tijya bîya aya. Wengê mirîcika, wengê makîna kewto pê mîyan.

Çayo ki mayê roşenê, apartmano, apartmanêno kehano. Belki 40, belki 50 ser rawey virazyayo,  çoşmeycizi wunî.

Apartumanê na sûk, bahçeyci dar û bero.  Qandê coy teyr û miricıkê kemi nê benê darandêcira.

Weri key ma herinrabi, dêsî siyara viraştebî û serê dêsa mağara girotebi. Serê mağazi herribi. Werê ney 30 ser. Ma banandi herinandi jiyanêro taybet ravêrnayê.

Ez hergı roj rew biyê aya û mi çımê xue akardı, nê  akerdi mağê amordı.

Hırgı roj, mi rojê nêva ez mağa nê amora!

Qandê çıçi mi winî kerdê ezî nêzana?

Xuera ez, zahf çî nêzana, nêzanayeya.

Serrê rawerdi, ez biya gird, por bi sipe, sukî mi virnay, ez welatra kewta durî, banê herini rijyay, betonra apartamani kewti jiyandı ma

Apartmanê çiyêrê ecêbi. Hergi cayci beton, lepê herr çinya zerrandi.

Herrı, hewşandı apartmanandi belki tay esta. Bereket apartmano ki mayê roşenê, hewşê û bahçeyci  herra û dari kariteyê.

İnsan boya dar u beri tay gêno.

Apartmanê, zey hepso akardeyê. İnsan şeno kêberi xue sero akero u bivijyo tever. Pêsoro, pesêro desê û odey .

Nê saatandı zaf çi yeno mı virê.

May u pi mı yeno mi virê.

Dew u welat kewnê mi vîrî…

Mi va ya, nê saatandi hirgi çi yeno mi virî.

Virêmi serredê midi benê talazik, benê vayêro pêt…Hirgı çi genê xue ver, benê durî…

Bir nehirden öte, jeopolitik bir imge. Dağlardan doğan, ovalardan dolanan ve Basra’da denizle buluşan bir ırmak.

Şeyhmus Çakırtaş yazdı.  

Küçük yaşlarda köyümüzün hem yanı başında akan Mezopotamya’nın şah damarı olan Fırat’ın, nehir yatağının büyük dedelerimiz tarafından kazma kürekle kazındığını ve kazınan yerlere suyun dolduğunu düşünürdüm.  Ve suyun bembeyaz bulutlardan aktığını hayal ederdim.

Çocukluk aklım işte.

Kendimce bir sahiplenme duygusu geliştirmiştim.

Dağlar arasında, vadilerden kıvrılarak, kendine yol açan Fırat, benim gibi binlerce çocuk için müthiş bir imgeydi aslında.

Hem katıksızca sevilen, hem de birazcık korkulan, kutsiyeti olan bir imge.  Hayatımıza yön veren, kültürel bir damar yaratan, en eski uygarlık katmanlarını besleyen ve ilk harca can suyu olan bir imge.

Bu nedenle Fırat bizim için harika bir sığınaktı, yazın sıcaktan bunaldığında koşulan, baharda seyrine doyum olmayan ve karşı kıyıya salla geçilen deli dolu bir nehirdi. Çocukluğumuza, hayal dünyamıza akan, harikulade bir suydu. Ak, pak ve içilen bir kaynaktı.

Tıpkı Murathan Mungan’ın “Telli telli” şiirinde olduğu gibi.

“Telli telli telli, şu telli turna
Sanmaki yaralı uçmaz bir daha
Takılmış kanadı göçmen buluta
Anlatır eski beni, şimdiki bana

Sakın çıkma patika yollara

O dağlara, kırlara
O karlı ovaya
Yenik düşüyor her şey zamana
Biz büyüdük ve kirlendi dünya”

Biz büyüdük ve Fırat, bütün imgelerini bir bir kaybetti, özellikleri değişti, yeni bir hal aldı. Dağlar arasında kıvrılan bir nehirken, giderek genişledi, akıntısı yavaşladı. Yepyeni bir çehre ile adeta bir göle dönüştü.

Oysa, Fırat deli dolu bir nehirdi…

Fırat Nehri, kaynağını AğrıDiyadin’den ve yüksek rakımlı yükseltilerden alan Murat Nehri ve Erzurum Dağlarında kaynayan Karasu’dan alır. Bu iki nehir çok sayıda dere ve çayla beslendikten sonra, Elazığ sınırlarında birleşerek Fırat Nehri’ni oluşturur. Tohma, Peri, Çaltı ve Munzur Suyu Fırat’ı besler ve Erzincan, Tunceli, Elazığ, Malatya, Diyarbakır, Adıyaman, Urfa ve Antep sınırlarını belirledikten sonra Suriye, daha sonra Irak topraklarına akar. Irak’ta denize uzak olmayan bir noktada yine kendisinden kopan ve farklı bir yol izleyen Dicle Nehri ile tekrar birleşerek Basra Körfezi‘ne dökülür.  Dökülen bölgeye Araplar  Şatt’ül-Arab  adını verir.

Çok sayıda barajın inşa edildiği en eski medeniyetlerin beşiği olan Fırat, Mezopotamya uygarlıklarından başlayarak, insanlık tarihinin ilk sırlarını da bizimle paylaşır. Fırat olmamış olsaydı, büyük bir ihtimalle bu gün arkeoloji ve tarihin gündeminde olan bir çok arkeolojik kazı alanı belki de olmayacaktı.

Çünkü avcı toplayıcı toplumlar, aslında bir nehir kültürü yaratarak, ilk uygarlıkların temellerini attılar. İnsan hayatı için gerekli olan su, toprak ve besin için Fırat bulunmaz bir hazineydi.Belki de bu nedenle ilk uygarlıklar buralarda oluştu. İklim ve doğa koşulları da önemli etkenler arasında olsa da, belirleyici olan sudur kanımca.

“Mezopotamya ve Ön Asya’nın en uzun akarsuyunu oluşturan, toplam uzunluğu 2.800 km olan Fırat Nehri’nin,  Türkiye sınırları içinde kalan bölümünün uzunluğu ise 1263 km’dir. 720.000 km² su toplama havzasına sahiptir. Türkiye’nin en geniş havzasına sahip olan Fırat Nehri yılda ortalama 30 milyar m³ su taşımaktadır. Bu suyun %80’i Keban barajının yukarısında toplanır. Kış yağışların kar şeklinde olmasından dolayı debi 200 m³/sn’dir. Yağmurlar ve kar erimeleri sebebiyle ilkbaharda hızla yükselerek 2000 m³/sn’ye ulaşır. Fırat Nehri’nin rejimi Türkiye’deki diğer akarsulara göre daha düzenlidir. Mart ile Haziran ayları arasında yavaş yavaş kabarır, Temmuz ile Ocak ayları arasında çekilmiş olmasına rağmen yine de bol su akışı olur.” *

Sümerlerin yaradılış mitolojisine göre  Enki, Fırat ve Dicle’yi yarattı. Bu nehirler dolsun diye yağmur  yağdırdı ve bolluk ve bereket versin diye Fırat’ı coşkun bir suyla doldurdu.

Gerçekten de, yüzlerce yıldır, insanlık serüvenine tanıklık eden Fırat aynı zamanda Mezopotamya tarihinin can suyu oldu. Gırê Mıraza ya da bilinen ismiyle Göbeklitepe ve Newala Çori, Fırat’ın kıyısında hayat buldu, ilk tarım uygulamaları buralarda gerçekleşti ve Sümerler ilk uygarlıklarını Fırat ve Dicle arasında şekillendirdiler ve yazıyı burada kil tabletlere kazıdılar.

Kuşkusuz bu sarsıcı devrimlerde Fırat’ın payı büyüktür.

Yine ilk kentler, Fırat kıyılarında inşa edildi ve devlet denilen aygıtın temelleri burada atıldı.

Gıra Mıraza, Nevala Çori, Samsat, Zeugma, Komagene ve daha gün yüzüne çıkmayan birçok uygarlık katmanının Fırat havzasında yer alması bir tesadüf olmasa gerek. Med, Urartu, Asur, Hitit, Sümer ve birçok kavimin kurduğu medeniyetler, Fırat’ın kutsal suyunda yeşerdi, günümüze ulaştı.

Mezopotamya’nın mitolojik ırmağı Fırat,Elazığ sınırları içinde hem genişler, hem de başka bir nehre dönüşerek,  Dicle’yi oluşturur. Fırat deli dolu akar, Dicle nazlı mı nazlı, incecik bir ip gibi serilir ovalara. Her ikisi de tarih boyunca büyük devrimlere kaynaklık eder, uygarlık katmanlarına can suyu olur ve  doğan çocuklara isim olarak yansır.  Fırat erkek, Dicle genellikle kadın ismidir. Nedendir bilinmez ama böylesi bir cinsiyetçi yaklaşım ortaya çıkmıştır zamanla.

Çocukluk yıllarımın en can alıcı anılarını süsleyen Fırat Nehri, aynı zamanda bir göç ve savrulma vadisidir. O  kadar çok kavim ve halk gelip, geçmiştir ki, havza tam bir kültür mozaiği ve tarih yatağıdır. Ama en önemlisi bin yıllardır insanlara, toplumlara hayat veren su, geçtiği her yere hayat veriyor, insanların susuzluğunu gidermesidir.

2004 yılında Fırat Kıyısında koyunlarını otlatan Birecikli  Ali Demir
“Bu su kutsaldır, Allah’ın suyudur. şifalıdır. Bu suyu içen hastalanmaz. Yaşam suyudur. İnsana direnç verir. Dedelerimizin dedesi bu suyu içti. Şimdi biz içiyoruz. Bizden sonrada çocuklarımız, çocuklarımızın çocukları içecek. Çünkü bu su Mezopotamya’nın kutsal suyudur. Ne kadar baraj yapılırsa yapılsın, bir ayda doldurur.  Bu Ferat’tır. Nehirlerin sultanı. Bolluk ve bereketin adı. Hiç biter mi? İnattır, hırçın ve deli doludur. Bak nasıl hızlı ve serin akıyor” diyordu bir bilge edasıyla.

77 yaşında, bir Fırat çobanı. Dört-beş yaşlarında başladığı çobanlığı bir ömür yürüten ve Fırat’a sevdayla bağlanan bir insan.

“Her sabah gün doğmadan Ferat kıyısına inerim. Binbir çeşit ot ve bin bir çeşit çiçeğin kokusunu ciğerlerime çekerim. Ve Ferat’ın akışına kendimi kaptırır, uzaklara dalar, giderim. Hiç yorulmam. Bazen gece de kalırım. Ferat’ın ışıltısı geceleri çevreyi aydınlatır. Bir çıra gibi, bir lamba gibi yoluma ışık olur. Gece gündüz buradayım. Ve Ferat’a sevdalıyım. Bu serinlikten ve ışıltıdan vazgeçmem. Çünkü kurtla kuzu bu kıyılarda birlikte yaşadılar” diyordu.

Mısır uygarlığı için Nil ne kadar önemli ise Mezopotamya için de Fırat o kadar önemlidir. Anlatılır ki, çok eskiden Fırat kıyısında doğum yapan kadınlar çocuklarını Fırat’ın suyuyla üç kez yıkarlarmış. Kötülüklerden ve hastalıklardan korunacağına inanılır ve bu çocukların birer kahraman olacağına kanaat getirilirmiş.

Bugün doğan çocuklar Fırat suyunda yıkanmıyor ama Fırat hâlâ insanlarda bir kutsallık çağrışımı yapıyor.

Fırat’a Sümerce Bu-ra-nu-nu,  Âsur dilindeki Purattu, İbrânîce’deki Perath, Arapça Furât denilir. Güneybatı Asya’nın en büyük nehri olan bu akarsuyun adı Eski Farsça’da Ufrâtu, Orta Farsça’da ise Frât biçiminde geçer. Batılı kaynaklar  bu kelimeyi Euphrate veya Eufrate şeklinde kullanırlar. Kürtler ise Fırat’a geniş akan su anlamında Ferat  der. Kimi yerlerde Ferat yerine  Ro   da kullanıldığı görülür. Ro, Zazaca güneş, ışık  anlamına geldiğini de belirtmek gerekir.

Türkiye, Suriye ve Irak topraklarına can veren Fırat Havzası tarih boyunca değişik kavim ve kültürlere ev sahipliği yaptı. Hem ilgi odağı oldu, hem de paylaşılmayan bir alan.Bu nedenle jeopolitik konumu savaşlara, kavgalara neden oldu. Ticaretin merkezine oturdu, nehir taşımacılığı ile öne çıktı. Sallarla, ilkel kayıklarla ticaret Basra’ya kadar uzanırdı, oradan da Asya içlerine…

19  yy sonuna kadar, Birecik ilçesinde küçük kayık ve sal yapan tersanelerin varlığından bahseder tarihi belgeler. Köprü olmadığı için Urfa ve ötesinden gelen kervanlar, sallarla karşıyı geçirildi. 1950 yıllarında Fırat üzerinde inşa edilen köprü bittiğinde onlarca sal bir anda önemsiz oldu ve  nehir taşımacılığını gerileyerek,  küçük tekne ve sal yapımı unutulmuş oluyordu.

Fırat üzerinde kurulan çok sayıda baraj ve hidroelektrik santral ile bir nehir olmaktan öte, jeopolitik bir araca dönem Fırat, Ortadağu’nun siyasetinde  de odak noktası olmuştur. Geçmişin bütün izleri tek tek kararsa da, Fırat üç ülkenin en hassas jeopolitik alanıdır artık.

Üzerinde devasa barajlar inşa edilen nehir, bu gün uluslar arası ilişkilerin de odağında bulunmaya devam ediyor. Yapılan barajlar ilişkileri gerginleştiriyor, ülkeler arasında bir gerilim durumunu ortaya çıkarıyor.Türkiye sınırları içinde bulunan Keban,Karakaya, Atatürk, Birecik, Karkamış barajlarından hem  elektirik, hem de tarımsal alanların sulanması sağlanmaktadır. Binlerce dönüm arazi Fırat suyu ile sulanmaktadır. Öte yandan Suriye sınırları içinde bulunan  Tabka, Bash barajları da hayatı önem taşımakta, kentlerin su ihtiyacını karşılamaktadır.

Suriye iç savaşının barajlar çevresinde yoğunlaşması, Fırat Nehirinin ne kadar komplike bir su olduğunu da ortaya çıkarmış oluyordu.

Tarih, mitoloji ve uluslararası siyasetin odağına oturan Fırat havzasını kirliliğe bırakırken, hala ışıltısını sürdürüyor.

Korkulan ise kirliliğin giderek artması, baraj gövdelerinin zamanla çamurla dolması.

Bu gün Suriye’de petrol sızıntısından,  sulama kanallarından akan çamurlardan ciddi boyutta kirlilik söz konusu.Keza ülkemizde de Fırat havzası sulama sularının, lağım akıntılarının oluşturduğu kirlilikle karşı karşıya.

Belki de barajlar bölgesini tekrar gözden geçirmek, çevresinde bir türlü oluşmayan orman dokusunu canlandırmak gerekir diye düşünüyorum.

Çünkü çocukluğum Fırat’ı köpük köpük ak ve pak su akardı…